Posts

Showing posts from February, 2021

ऋग्वेद 1.37.7-जो राजा वायु के समान शीघ्र दण्ड देता है, उसको तुम पिता के समान जानो !

नि वो यामाय मानुषो ध्र प्राय॑ म॒न्यवै जिहीत पर्वतो गिरिः॥७॥ निवः। यामाया मानुषः। दु उग्राय। मन्यवैजिहीत। पर्वतःगिरिः॥७॥ पदार्थः-(नि) निश्चयार्थे (वः) युष्माकम् (यामाय) यथार्थव्यवहारप्रापणाय। अर्तिस्तुसु० (उणा० १.१४०)। इति याधातोर्मप्रत्ययः। (मानुषः) सभापतिर्मनुजः (द ) धरति। अत्र लडथै लि ट्।(उग्राय) तीव्रदण्डाय (मन्यवे) क्रोधरूपाय (जिहीत) स्वस्थानाच्चलति। अत्र लडथै लिङ्। (पर्वतः) मेघः (गिरिः) यो गिरति जलादिकं गृणाति महतः शब्दान् वा सः॥७॥ अन्वयः -हे प्रजासेनास्था मनुष्या! भवन्तो यस्य सेनापतेर्भयाद्वायोः सकाशाद् गिरिः पर्वत इव शत्रुगणो जिहीत पलायते, स मानुषो वो युष्माकं यामाय मन्यव उग्राय च राज्यं दध्र इति विजानन्तु॥७॥ भावार्थ:-अत्र लुप्तोपमालङ्कारः। हे प्रजासेनास्था मनुष्याः! युष्माकं सर्वे व्यवहारा राज्यव्यवस्थयैव वायुवद् व्यवस्थाप्यन्ते। स्वनियमविचलितेभ्यश्च युष्मभ्यं वायुरिव सभाध्यक्षो भृशं दण्डं दद्यात्, यस्य भयाच्छत्रवश्च वायोर्मेघा इव प्रचलिता भवेयुस्तं पितृवन्मन्यध्वम्॥७॥ मोक्षमूलरोक्तिः। हे वायवो! युष्माकमागमनेन मनुष्यस्य पुत्रः स्वयमेव नम्रो भवति, युष्माकं क्रोधात् पलायत इति व्य

ऋग्वेद 1.37.6

  को ो वर्षिष्ठ आ नरो विश्च ग्मश्च धूतयः। यत्सीमन्तुं न धूनुथ॥६॥ कः। वःवर्षिष्ठः। आ। नरः। दिवः। च। ग्मः। च। धूतयः। यत्। सीम्। अन्तम्। न। धूनुथ॥६॥ पदार्थ:-(क:) प्रश्ने (व:) युष्माकं मध्ये (वर्षिष्ठः) अतिशयेन वृद्धः (आ) समन्तात् (नरः) नयन्ति ये ते नरस्तत्सम्बुद्धौ (दिवः) द्योतकान् सूर्यादिलोकान् (च) समुच्चये (ग्म:) प्रकाशरहितपृथिव्यादि- लोकान्। ग्मेति पृथिवीनामसु पठितम्। (निघं०१.१) अत्र गमधातोर्बाहुलकादौणादिक आप्रत्यय उपधालोपश्च। (च) तत्सम्बन्धितश्च (धूतयः) धून्वन्ति ये ते (यत्) ये (सीम्) सर्वतः (अन्तम्) वस्त्रप्रान्तम् (न) इव (धूनुथ) शत्रून् कम्पयत॥६॥ ___ अन्वयः-हे धूतयो नरो विद्वांसो मनुष्या! यद्यो यूयं दिवः सूर्यादिप्रकाशकाँल्लोकाँस्तत्सम्बन्धिनोऽन्याँश्च रमः रमपृथिवीस्तत्सम्बन्धिन इतराँश्च सी सर्वतस्तृणवृक्षाद्यवयवान् कम्पयन्तो वायवो नेव शत्रुगणानामन्तं यदाधूनुथ समन्तात् कम्पयत तदा वो युष्माकं मध्ये को वर्षिष्ठो विद्वान्न जायते॥६॥ भावार्थ:-अत्रोपमालङ्कारः। विद्वद्भी राजपुरुषैर्यथाकश्चिबलवान् मनुष्यो निर्बलं केशान् गृहीत्वा कम्पयति, यथा च वायवः सर्वान् लोकान् धृत्वा कम्पयित्वा चालयित्

ऋग्वेद 1.37.5

  प्रशंसा गोष्वघ्यं क्रीळं यच्छमारुत म्जम्भे रसस्य वावृधे॥५॥१२॥ प्रा शंस। गोषु। अन्यम्। क्रीळम्। यत्। शर्धः। मारुतम्। जम्भ। रसस्या ववृधे॥५॥ पदार्थ:-(प्र) प्रकृष्टार्थे (शंसा) अनुशाधि (गोषु) पृथिव्यादिष्विन्द्रियेषु पशुषु वा (अन्यम्) हन्तुमयोग्यमघ्न्याभ्यो गोभ्यो हितं वा। अध्यादयश्च। (उणा०४.११२)। अनेनाऽयं सिद्धः। अन्येति गोनामसु पठितम्। (निघं०२.११) (क्रीडम्) क्रीडति येन तत् (यत्) (शर्धः) बलम् (मारुतम्) मरुतो विकारो मारुतस्तम् (जम्भे) जम्भ्यन्ते गात्राणि विनाम्यन्ते चेष्टयन्ते येन मुखेन तस्मिन् (रसस्य) भुक्तान्नत उत्पन्नस्य शरीरवर्द्धकस्य भोगेन (वावृधे) वर्धते। अत्र तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य (अष्टा०६.१.७) इति दीर्घः ।।५॥ ___ अन्वयः-हे विद्वंस्त्वं यद् गोषु क्रीडमघ्न्यं मारुतं जम्भे रसस्य सकाशादुत्पद्यमानं शर्धो बलं वावृधे तन्मह्यं प्रशंस नित्यमनुशाधि॥५॥ भावार्थ:-मनुष्यैर्यद्वायुसम्बन्धि शरीरादिषु क्रीडाबलवर्धनमस्ति तन्नित्यं वर्धनीयम्। यावद्रसादिज्ञानं तत्सर्वं वायुसन्नियोगेनैव जायते, अतः सर्वैः परस्परमेवमनुशासनं कायं यतः सर्वेषां वायुगुणविद्या विदिता स्यात्।।५। मोक्षमूलरोक्तिः। स प्रसिद

ऋग्वेद 1.37.4

  प्र वः शर्धाय घृष्वये त्वेषद्युम्नाय शुष्मिणे दे॒वत्तं ब्रह्म गायत॥४॥ प्र। वः। शर्धाय। घृष्वये। त्वेषऽद्युम्नाय। शुष्मिणे। देवत्तम्। ब्रह्म। गायत॥४॥ पदार्थ:-(प्र) प्रीतार्थे (व:) युष्माकम् (शर्धाय) बलाय (घृष्वये) घर्षन्ति परस्परं संचूर्णयन्ति येन तस्मै (त्वेषद्युम्नाय) प्रकाशमानाय यशसे। द्युम्नं द्योततेर्यशो वान्नं वा। (निरु०५.५) (शुष्मिणे) शुष्यति बलयति येन व्यवहारेण स बहुर्विद्यते यस्मिँस्तस्मै। अत्र भूम्न्यर्थ इनिः(देवत्तम्) यद्देवेनेश्वरेण दत्तं विद्वद्भिर्वाध्यापकेन तत् (ब्रह्म) वेदम् (गायत) षड्जादि स्वरैरालपत॥४॥ ____ अन्वयः-हे विद्वांसो मनुष्या! य इमे वायव: वो युष्माकं शर्धाय घृष्वये शुष्मिणे त्वेषाम्नाय सन्ति, तन्नियोगेन देवत्तं ब्रह्म यूयं गायत॥४॥ भावार्थ:-विद्वद्भिर्मनुष्यैरीश्वरोक्तान् वेदानधीत्य वायुगुणान् विदित्वा यशस्वीनि बलकारकाणि कर्माणि नित्यमनुष्टाय सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः सुखानि देयानीति।।४।। ___ मोक्षमूलरोक्तिः येषां गृहेषु वायवो देवता आगच्छन्ति हे कण्वा! यूयं तेषामग्रे ता देवता स्तुत। ताः कीदृश्यः सन्ति। उन्मत्ता विजयवत्यो बलवत्यश्च। अत्र। ऋ०४.१७.२ इदमत्रप्रमाणमस्तीत

ऋग्वेद 1.37.3

  इहेव शृण्व एषां कशा हस्तेषु यद्वान्। नि यामचित्रम॒ञ्जते॥३॥ दुहऽईवा शृण्व। एषाम्। कशाः। हस्तेषु। यत्। वान्। नि। याम॑न्। चित्रम्। ऋञ्जते॥३॥ पदार्थः-(इहेव) यथाऽस्मिन् स्थाने स्थित्वा तथा (शृण्वे) शृणोमि। अत्र व्यत्ययेनात्मनेपदम्। (एषाम्) वायूनाम् (कशाः) चेष्टासाधनरज्जुवन्नियमप्रापिकाः क्रियाः (हस्तेषु) हस्ताद्यङ्गेषुबहुवचनादङ्गानीति ग्राह्यम्। (यत्) व्यावाहारिकं वचः (वदान्) वदेयुः (नि) नितराम् (यामन्) यान्तिप्राप्नुवन्ति सुखहेतुपदार्थान् यस्मिंस्तस्मिन् मार्गे। अत्र सुपां सुलुग्० इति डेर्लुक्। (चित्रम्) अद्भुतं कर्म (ऋञ्जते) प्रसाध्नोति। ऋञ्जतिः प्रसाधनकर्मा। (निरु०६.२१)॥३॥ ___ अन्वयः-अहं यदेषां वायूनां कशा हस्तेषु सन्ति प्राणिनो वदान् वदेयुस्तदिहेव शृण्वे सर्वः प्राण्यप्राणी यद्यामन् यामनि चित्रं कर्म न्य॒ञ्जते तदहमपि कर्तुं शक्नोमि।।३।। भावार्थ:-अत्रोपमालङ्कारःपदार्थविद्यामभीप्सुभिर्विद्वद्भिर्यानि कर्माणि जडचेतनाः पदार्थाः कुर्वन्ति, तद्वेतवो वायवः सन्ति। यदि वायुर्न स्यात्तर्हि कश्चित् किञ्चदपि कर्म कर्तुं न शक्नुयात्दूरस्थेनोच्चारिताञ्छब्दान् समीपस्थानिव वाचेष्टामन्तरेण कश्चिदपि श्

ऋग्वेद 1.37.2

  ये पृषतीभिरृष्टिभिः साकं वाशीभिरञ्जिभिः अर्जायन्त स्वानवः॥२॥ ये। पृषतीभिः। ऋष्टिऽभिः। चूकम्। वाशीभिः। अञ्जिऽभिः। अर्जायन्त। स्वऽभानवः॥२॥ पदार्थ:-(ये) मरुत इव विज्ञानशीला विद्वांसो जनाः (पृषतीभिः) पर्षन्ति सिञ्चन्ति धर्मवृक्षं याभिरद्भिः (ऋष्टिभिः) याभिः कलायन्त्रयष्टीभिर्ऋषन्ति जानन्ति प्राप्नुवन्ति व्यवहाराँस्ताभिः (साकम्) सह (वाशीभिः) वाणीभिः । वाशीति वानामसु पठितम्। (निघं०१.११) (अञ्जिभिः) अञ्जन्ति व्यक्तीकुर्वन्ति पदार्थगुणान् याभिः क्रियाभिः (अजायन्त) धर्मक्रियाप्रचाराय प्रादुर्भवन्ति। अत्र लडर्थे लङ्। (स्वभानव:) वायुवत्स्वभानवो ज्ञानदीप्तयो येषान्ते।।२॥ __ अन्वयः-ये पृषतीभिरृष्टिभिरञ्जिभिर्वाशीभिः साकं क्रियाकौशले प्रयतन्ते ते स्वभानवोऽजायन्त॥२॥ भावार्थ:-हे विद्वांसो मनुष्या! युष्माभिरीश्वररचितायां सृष्टो कार्यस्वभावप्रकाशस्य वायोः सकाशाज्जलसेचनं चेष्टाकरणमग्न्यादिप्रसिद्धिर्वायुव्यवहाराश्चात् कथनश्रवणस्पर्शा भवन्ति, तैः क्रियाविद्याधर्मादिशुभगुणाः प्रचारणीयाः।।२। मोक्षमूलरोक्तिः। ये ते वायवो विचित्रैर्हरिणैरयोमयोभिः शक्तिभिरसिभिः प्रदीप्तैराभूषणैश्च सह जाता इत्यसम्भवोऽस्ति। कुत

ऋग्वेद 1.37.1

अथास्य पञ्चदशर्चस्य सप्तत्रिंशस्य सूक्तस्य घौरः कण्व ऋषिः। मरुतो देवताः। १,२,४,६,८,१२ गायत्री। ३,९,११,१४ निद्गायत्री५ विरागायत्री १०,१५ पिपीलिकामध्या निचूद्गायत्री। १३ पादनिघृद्गायत्री च छन्दः। षड्जः स्वरः॥ तत्रादिमे मन्त्रे विद्वद्भिर्वायुगुणैः किं किं कर्त्तव्यमित्युपदिश्यते॥ अब सैंतीसवे सूक्त का आरम्भ है और इस सूक्त भर में मोक्षमूलर आदि साहिबों का किया हुआ व्याख्यान असङ्गत है, उसमें एक-एक मन्त्र में उनकी अंसगति जाननी चाहियेइस सूक्त के प्रथम मन्त्र में विद्वानों को वायु के गुणों से क्या-क्या उपकार लेना चाहिये, इस विषय का उपदेश किया है। क्रीळं वः शर्धा मारुतमनुर्वाणं रथे शुभ म्कण्वा अ॒भि प्र गायत॥ १॥ क्रीळम्। वः। शर्धः। मारुतम्। अनर्वाणम्। रथे। शुभम्। कण्वाः । अभि। प्रा गायत॥ १॥ पदार्थ:-(क्रीडम्) क्रीडन्ति यस्मिँस्तत्अत्र कीड़ विहार इत्यस्माद् घञर्थे कविधानम् इति कः प्रत्ययः। (व:) युष्माकम् (शर्धः) बलम्। शर्ध इति बलनामसु पठितम्। (निघं० २.९) (मारुतम्) मरुतां समूहः। अत्र मृग्रोरुतिः। (उणा० १.९५) इति मृधातोरुतिः प्रत्ययःअनुदात्तादेरञ्। (अष्टा०४.२.४४) इत्यञ् प्रत्ययः। इदं पदं सायणाचार्येण

ऋग्वेद 1.36.18

  नि त्वामग्ने मर्नुर्दधे ज्योति॒र्जनाय शवते। दीदेय कण्व ऋतात उक्षितो यं नमस्यन्ति कृष्टयः॥१९॥ नि। त्वाम्। अग्ने। मनुः। दधे। ज्योतिः। जाय। शश्वते। दीदे। कण्वे। ऋतऽजातः। उक्षितः। यम्। नमस्यन्ति। कृष्टयः॥ १९॥ पदार्थ:-(नि) नितराम् (त्वाम्) सर्वसुखप्रदम्। अत्र स्वरव्यत्ययादुदात्तत्वम्। सायणाचार्येणेदं भ्रमान्न बुद्धम्। (अग्ने) तेजस्विन् (मनुः) विज्ञानन्यायेन सर्वस्याः प्रजायाः पालक: (दधे) स्वात्मनि धरे (ज्योतिः) स्वयं प्रकाशकत्वेन ज्ञानप्रकाशकम् (जनाय) जीवस्य रक्षणाय (शश्वते) स्वरूपेणानादिने (दीदेथ) प्रकाशयेथ। शबभावः। (कण्वे) मेधाविनि जने (ऋतजातः) ऋतेन सत्याचरणेन जात: प्रसिद्धः (उक्षितः) आनन्दैः सिक्तः (यम्) परमात्मानम् (नमस्यन्ति) पूजयन्ति। नमसः पूजायाम्। (अष्टा०३.१.१९) (कृष्टयः) मनुष्याःकृष्टय इति मनुष्यनामसु पठितम्। (निघ०२.३)।।१९।। __ अन्वयः-हे अग्ने जगदीश्वर ! यं परमात्मानं त्वां शश्वते जनाय कृष्टयो नमस्यन्ति। हे विद्वांसो! यूयं दीदेथ तज्ज्योतिस्स्वरूपं ब्रह्म ऋतजात उक्षितो मनुरहं कण्वे निदधे, तमेव सर्वे मनुष्या उपासीरन्॥१९॥ भावार्थ:- पूज्यस्य परमात्मनः कृपया प्रजारक्षणाय राज्याधिकारे

ऋग्वेद 1.36.17

  अ॒ग्निर्वत्ने सुवीर्यम॒ग्निः कण्ाय सौभंगम्। अ॒ग्निः प्रावमित्रोत मेध्यातिथिम॒ग्निः साता उपस्तुतम्॥१७॥ अग्निः। वन्ने। सुऽवीर्यम्। अग्निः। कण्वायः। सौभगम्। अग्निः। प्रा आवत्। मित्रा। उत। मेध्यंऽअतिथिम्। अग्निः। सातौ। उपऽस्तुतम्॥ १७॥ पदार्थ:-(अग्निः) विद्युदिव सभाध्यक्षो राजा (वने) याचते। वनु याचन इत्यस्माल्लडर्थे लिट्, वन सम्भक्तावित्यस्माद् वा छन्दसो वर्णलोपो वा इत्यनेनोपधालोपः। (सुवीर्यम्) शोभनं शरीरात्मपराक्रमलक्षणं बलम् (अग्निः) उत्तमैश्वर्यप्रदः (कण्वाय) धर्मात्मने मेधाविने शिल्पिने (सौभगम्) शोभना भगा ऐश्वर्ययोगा यस्य तस्य भावस्तम् (अग्निः) सर्वमित्रः (प्र) प्रकृष्टार्थे (आवत्) रक्षति प्रीणाति (मित्रा) मित्राणि। अत्र शेर्लोपः। (उत) अपि (मेध्यातिथिम्) मेध्याः सङ्गमनीयाः पवित्रा अतिथयो यस्य तम् (अग्निः) सर्वाभिरक्षकः (सातौ) सम्भजन्ते धनानि यस्मिन् युद्धे शिल्पकर्मणि वा तस्मिन् (उपस्तुतम्) य उपगतैर्गुणैः स्तूयते तम्॥१७॥ __ अन्वयः-यो विद्वान् राजाग्निरिव सातौ संग्रामे उपस्तुतं सुवीर्यमग्निरिव कण्वाय सौभगं वनेऽग्निरिव मित्राः सुहृदः प्रावदग्निरिवोताग्निरिव मेध्यातिथिं च सेवेत, स एव राज

ऋग्वेद 1.36.16

  घनेव विष्व॒ग्वि जह्यरागस्तपुर्जम्भ यो अस्मनुक्। यो मर्त्यः शिशीत अत्य॒क्तुभिर्मा नः स रिपुरीशत॥१६॥ घनाऽईवा विष्वक्। वि। जहि। अराव्णः। तपुःऽजम्भा यः। अस्मऽधुक्। यः। मर्त्यः। शिशीत। अति। अक्तुऽभिः। मा। नः। सः। रिपुः। ईशत॥ १६॥ पदार्थ:-(घनेव) घनाभिर्यष्टिभिर्यथा घटं भिनत्ति तथा (विष्वक्) सर्वत: (वि) विगतार्थे (जहि) नाशय (अराव्णः) उक्तशत्रून् (तपुर्जम्भ) तप सन्ताप इत्यस्मादौणादिक उसिन् प्रत्ययः, सन्ताप्यन्ते शत्रवो यैस्तानि तषि। जभि नाशन इत्यस्मात् करणे घञ्, जभ्यन्त एभिरिति जम्भान्यायुधानि तपूंष्येव जम्भानि यस्य भवतस्तत्सम्बुद्धौ (यः) मनुष्यः (अस्मधुक्) अस्मान् द्रुह्यति यः सः (यः) (मर्त्यः) मनुष्यः (शिशीते) कृशं करोति। शो तनूकरण इत्यस्माल्लटि विकरणव्यत्ययेन श्यनः स्थाने श्लुरात्मनेपदं बहुलं छन्दसि इत्यभ्यासस्येत्वम्। ई हल्यघोः। (अष्टा०६.४.११३) इत्यनभ्यासस्येकारादेशश्च। (अति) अतिशये (अक्तुभिः) अञ्जन्ति मृत्युं नयन्ति यैस्तैः शस्त्रैः। अञ्जू धातोर्बाहुलकादौणादिकस्तुः प्रत्ययः (मा) निषेधार्थे (न:) अस्मान् (सः) (रिपुः) शत्रुः (ईशतम्) ईष्टां समर्थो भवतु। अत्र लोडर्थे लङ्, बहुलं छन्दसि इति शपो

ऋग्वेद 1.36.15

  पाहि नौ अग्ने रक्षसः पाहि धूर्तेरराव्णः। पाहि रीषत उत वा जिघांसतो बृहद्भानो यविष्ठ्य॥१५॥१०॥ पाहि। नः। अग्ने। रक्षसः। पाहि। धूर्तेः। अराव्णः। पाहि। रिपतः। उता वा। जिघांसतः। बृहद्भानो इति बृहत्ऽभानो। यविष्ठ्य॥ १५॥ पदार्थ:-(पाहि) रक्ष (न:) अस्मान् (अग्ने) सर्वाग्रणी: सर्वाभिरक्षक (रक्षसः) महादुष्टान्मनुष्यात् (पाहि) (धूर्तेः) विश्वासघातिनः। अत्र धुर्वी धातोर्बाहुलकादाणौदिकस्तिः प्रत्ययः। (अराव्णः) राति ददाति स रावा न अरावा रावा तस्मात्कृपणाददानशीलात्। (पाहि) रक्ष (रिषतः) हिंसकाद् व्याघ्रादे: प्राणिनः। अत्रान्येषामपि दृश्यत इति दीर्घः। (उत) अपि (वा) पक्षान्तरे (जिघांसतः) हन्तुमिच्छतः शत्रोः (बृहद्भानो) बृहन्ति भानवो विद्याद्यैश्वर्यतेजांसि यस्य तत्सम्बुद्धौ (यविष्ठ्य) अतितरुणावस्थायुक्त॥१५॥ अन्वयः-हे बृहद्भानो यविष्टयाग्ने सभाध्यक्ष महाराज! त्वं धूर्तेरराव्यणो रक्षसो नः पाहि। रिषतः पापाचाराज्जनात् पाहि। उत वा जिघांसत: पाहि।।१५।। भावार्थ:-मनुष्यैः सर्वतोभिरक्षणाय सर्वाभिरक्षको धर्मोन्नतिं चिकीर्षुदयालुः सभाध्यक्षः सदा प्रार्थनीयःस्वैरपि दुष्टस्वभावेभ्यो मनुष्यादिप्राणिभ्यः सर्वपापेभ्यश्च

ऋग्वेद 1.36.14

 ो नः पाहो नि केतुना विश्वं समत्रिणं दह। कृधी न ऊर्ध्वाञ्चराय जीवसे विदा देवेषु नो दुवः॥१४॥ ऊर्ध्वः। नः। पहि। अंहसः। नि। केतुना। विश्वम्। सम्। अत्रिणम्। दह। कृधि। नः। ऊर्ध्वान्। चराय। जीवसे। विदाः। देवेषु। नः। दुवः॥१४॥ पदार्थ:-(अर्वः) सर्वोत्कृष्टः (नः) अस्मान् (पाहि) रक्ष (अंहसः) परपदार्थहरणरूपपापात्। अमेर्लक् च। (उणा०४.२१३)इत्यसुन् प्रत्ययो हुगागमश्च(नि) नितराम् (केतुना) प्रकृष्टज्ञानदानेन केतुरिति प्रज्ञानामसु पठितम्। (निघ०३.९) (विश्वम्) सर्वम् (सम्) सम्यगर्थे (अत्रिणम्) अत्ति भक्षयत्यन्यायेन परपदार्थान् यः स शत्रुस्तम् (दह) भस्मी (कृधि) कुरु। अत्रान्येषामपीति संहितायां दीर्घः । (नः) अस्मान् (अर्ध्वान्) उत्कृष्टगुणसुखसहितान् (चरथाय) चरणाय (जीवसे) जीवितुम्। जीव धातोस्तुमर्थेऽसे प्रत्ययः (विदाः) लम्भय। अत्र लोडर्थे लेट। (देवेषु) विद्वत्स्वृतुषु वा। ऋतवो वै देवाः(शत०७.२.४.२६; तै०सं०५.४.११.४) (न:) अस्माकमस्मभ्यं वा (दुवः) परिचर्याम्॥१४॥ __ अन्वयः-हे सभापते! त्वं केतुना प्रज्ञादानेन नोंऽहसो निपाहि विश्वमत्रिणं शत्रु सन्दह ऊर्ध्वस्त्वं चरथाय न ऊर्ध्वान् कृधि देवेषु जीवसे नो दुवो विदाः॥१४॥

ऋग्वेद 1.36.13

  ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये तिष्ठा देवो न सविता»  ऊर्ध्वः वाजस्य सनिता यञ्जिभिर्वाघद्भिर्विह्वया॑महे॥१३॥ ऊर्ध्वः। ऊँ इति। सु। नः। ऊतये। तिष्ठ। देवः। न। सविताऊर्ध्वः। वाजस्य। सनिता। यत्। अञ्जिऽभिःवाघऽभिः। विऽह्वयामहे॥ १३॥ पदार्थः-(ऊर्ध्वः) उच्चासने (ॐ) च (सु) शोभने। अत्र सोरुपसर्गस्यग्रहणं न किन्तु सुञो निपातस्य तेन इकः सुञिा (अष्टा०६.३.१३४) इति संहितायामुकारस्य दीर्घः। सुञः(अष्टा०८.३.१०७) इति मूर्धन्यादेशश्च। (न:) अस्माकम्। नश्च धातुस्थोरुषभ्यः। (अष्टा०८.४.२६) इति णत्वम्। (ऊतये) रक्षणाद्याय (तिष्ठ) अत्र व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घश्च। (देवः) द्योतकः (न) इव (सविता) सूर्यलोकः (अर्ध्व:) उन्नतस्सन् (वाजस्य) संग्रामस्य (सनिता) सम्भक्ता सेवकः (यत्) यस्मात् (अञ्जिभिः) अञ्जसाधनानि प्रकटयद्भिः। सर्वधातुभ्य इन्। (उणा०४.१२३) इति कर्तरीन् प्रत्ययः। (वाघद्भिः) विद्वद्भिर्मेधाविभिःवाघत इति मेधाविनामसु पठितम्। (निघं०३.१५) (विह्वयामहे) विविधैः शब्दैः स्तुमः॥१३॥ अन्वयः-हे सभापते! त्वं सविता देवो नेव नोऽस्माकमूतय ऊर्ध्वः सुतिष्ठ। ऊ चोर्ध्वः सन् वाजस्य सनिता भव, अतो वयमञ्जिभिघिद्भिस्सह त्वां विह्वयामहे॥१३॥ भावार्थ:-

ऋग्वेद 1.36.12

 रायस्प॑र्धि स्वावोऽस्ति हि तेऽग्नै दे॒वेष्वायम्। त्वं वाज॑स्य॒ श्रुत्य॑स्य राजसि स नों मूळ महाँ असि॥१२॥ रायः। पूर्धि। स्वधाऽवः। अस्ति। हि। ते। अग्ने। देवेषु। आप्यम्। त्वम्। वाजस्य। श्रुत्य॑स्य। राजसि। सः। नः। मृळ। महान्। असि॥ १२॥ पदार्थ:-(रायः) विद्यासुवर्णचक्रवर्त्तिराज्यादिधनानि (पूर्धि) पिपूर्धि। अत्र बहुलं छन्दसि (अष्टा० २.४.७३) इति शपो लुक्। श्रुशृणुपृ० (अष्टा०६.४.१०२) इति हेधिः। (स्वधावः) स्वधा भोक्तव्या अन्नादिपदार्थाः सन्ति यस्य तत्सम्बुद्धौ (अस्ति) (हि) यतः (ते) तव (अग्ने) अग्निवत्तेजस्विन् (देवेषु) विद्वत्सु (आप्यम्) आप्तुं प्राप्तुं योग्यं सखित्वम्। अत्र आप्लू व्याप्तावित्यस्मादौणादिको यत्। सायणाचार्येण प्रमादाददुपधत्वाभावेऽपि पोरदुपधात् इति कर्मणि यत्। यतो नाव (अष्टा०६.१.२१०) इत्यायुदात्तत्वम् यच्च छान्दसमायुदात्तत्वमित्यशुद्धमुक्तम्। औणादिकस्य यत्प्रत्ययस्य विद्यमानत्वात् (त्वम्) पुत्रवत्प्रजापालकः (वाजस्य) युद्धस्य (श्रुत्यस्य) श्रोतुं योग्यस्य। श्रु श्रवण इत्यस्मादौणादिक: कर्माणि क्यप् प्रत्ययः। (राजसि) प्रकाशितो भवसि (स:) (न:) अस्मान् (मृड) सुखय (महान्) बृहद् गुणाढ्य:

ऋग्वेद 1.36.11

  यमग्नि मेध्यातिथिः कण्व ईध ऋतादधि। तस्य॒ प्रेषौ दीदियुस्तममा ऋचुस्तम॒ग्नि वर्धयामसि॥११॥ यम्। अग्निम्। मेध्यंऽअतिथिः। कण्वः। ईधे। तात्। अधि। तस्य। प्रा इषः। दीदियुः। तम्। इमाः। ऋचः। तम्। अग्निम्वर्धयामसि॥ ११॥ पदार्थ:-(यम्) (अग्निम्) दाहगुणविशिष्टं सर्वपदार्थछेदकं च (मेध्यातिथिः) पवित्रः पूजकैः शिष्यवगैर्युक्तो विद्वान् (कण्व:) विद्याक्रियाकुशलः (ईधे) दीपयति। अत्र लडथै लिट्। इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः। (अष्टा०३.१.३६) इति ‘अमन्त्रे' इति प्रतिषेधाद् ‘आम्' निषेधः। इन्धिभवतिभ्यां लिट च। (अष्टा० १.२.६) इति लिट: कित्त्वाद् अनिदिताम्० (अष्टा०६.४.२४) इति नलोपो गुणाभावश्च। (ऋतात्) मेघमण्डलादुपरिष्टादुदकात् (अधि) उपरिभावे (तस्य) अग्नेः (प्र) प्रकृष्टार्थे (इषः) प्रापिका दीप्तयो रश्मयः (दीदियुः) दीयन्ते। दीदयतीति ज्वलतिकर्मसु पठितम्। (निघं०१.१६) दीङ् क्षय इत्यस्माद् व्यत्ययेन परस्मैपदमभ्यासस्य ह्रस्वत्वे वाच्छन्दसि सर्वे विधयो भवन्ति इत्यनभ्यासस्य ह्रस्वः । सायणाचार्येणेदं पदमन्यथा व्याख्यातम्। (तम्) यज्ञस्य मुख्यं साधनम् (इमाः) प्रत्यक्षाः (ऋचः) वेदमन्त्राः विद्युदाख्यम् (अग्निम्) सर्वत्र व

ऋग्वेद 1.36.10

  यमग्नि मेध्यातिथिः कण्व ईध ऋतादधि। तस्य॒ प्रेषौ दीदियुस्तममा ऋचुस्तम॒ग्नि वर्धयामसि॥११॥ यम्। अग्निम्। मेध्यंऽअतिथिः। कण्वः। ईधे। तात्। अधि। तस्य। प्रा इषः। दीदियुः। तम्। इमाः। ऋचः। तम्। अग्निम्वर्धयामसि॥ ११॥ पदार्थ:-(यम्) (अग्निम्) दाहगुणविशिष्टं सर्वपदार्थछेदकं च (मेध्यातिथिः) पवित्रः पूजकैः शिष्यवगैर्युक्तो विद्वान् (कण्व:) विद्याक्रियाकुशलः (ईधे) दीपयति। अत्र लडथै लिट्। इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः। (अष्टा०३.१.३६) इति ‘अमन्त्रे' इति प्रतिषेधाद् ‘आम्' निषेधः। इन्धिभवतिभ्यां लिट च। (अष्टा० १.२.६) इति लिट: कित्त्वाद् अनिदिताम्० (अष्टा०६.४.२४) इति नलोपो गुणाभावश्च। (ऋतात्) मेघमण्डलादुपरिष्टादुदकात् (अधि) उपरिभावे (तस्य) अग्नेः (प्र) प्रकृष्टार्थे (इषः) प्रापिका दीप्तयो रश्मयः (दीदियुः) दीयन्ते। दीदयतीति ज्वलतिकर्मसु पठितम्। (निघं०१.१६) दीङ् क्षय इत्यस्माद् व्यत्ययेन परस्मैपदमभ्यासस्य ह्रस्वत्वे वाच्छन्दसि सर्वे विधयो भवन्ति इत्यनभ्यासस्य ह्रस्वः । सायणाचार्येणेदं पदमन्यथा व्याख्यातम्। (तम्) यज्ञस्य मुख्यं साधनम् (इमाः) प्रत्यक्षाः (ऋचः) वेदमन्त्राः विद्युदाख्यम् (अग्निम्) सर्वत्र व

ऋग्वेद 1.36.10

  यं त्वा देवासो मनवे धुरिह यजिष्ठं हव्यवाहन यं कण्वो मेध्यातिथिर्धन॒स्पृत यं वृषा यमुपस्तुतः॥१०॥९॥ यम्त्वदेवासःमनवे। दधुः। इह। यजिष्ठम्। हव्यवाहन। यम्। कण्वः। मेध्य॑ऽअतिथिःधनऽस्पृतम्। यम्। वृषा। यम्। उपऽस्तुतः॥१०॥ पदार्थ:-(यम्) मननशीलम् (त्वा) त्वाम् (देवासः) विद्वांसः (मनवे) मननयोग्याय राजशासनाय (दधुः) दध्यासुःअत्र लिङर्थे लिट्। (इह) अस्मिन् संसारे (यजिष्ठम्) अतिशयेन यष्टारम् (हव्यवाहन) हव्यान्यादातुमर्हाणि वसूनि वहति प्राप्नोति तत्सम्बुद्धौ सभ्यजन (यम्) शिक्षितम् (कण्वः) मेधावीजन: (मेध्यातिथिः) मेध्यैरतिथिभियुक्तोऽध्यापकः (धनस्पृतम्) धनैर्विद्यासुवर्णादिभिः स्मृतः प्रीतः सेवितस्तम् (यम्) सुखस्य वर्षकम् (वृषा) विद्यावर्षक: (यम्) स्तोतुमर्हम् (उपस्तुतः) उपगतः स्तौति स उपस्तुतो विद्वान्अत्र स्तुधातोर्बाहुलकादौणादिकः क्तः प्रत्ययः॥१०॥ अन्वयः-हे हव्यवाहन! यं यजिष्टं त्वा त्वां देवासो मनव इह दधुर्दधति। यं धनस्पृतं त्वा त्वां मेध्यातिथिः कण्वो दधे। यं त्वा त्वां वृषादधेयं त्वा त्वामुपस्तुतो दधे तं त्वां वयं सभापतित्वेनाङ्गीकुर्महे॥१०॥ भावार्थ:-अस्मिञ्जगति सर्वैर्मनुष्यैर्विद्वांसोऽन्ये च श

ऋग्वेद.1.36.9

  सं सीदस्व महाँ असि शोचस्व देववीतमः। वि धूममग्ने अरुषं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतम्॥९॥ सम्। सीदस्व। महान्। असि। शोचस्वा देवऽवीतमः। वि। धूमम्। अग्ने। अरुषम्। मियेध्या सृज। प्रऽशस्त। दर्शतम्॥९॥ पदार्थ:-(सम्) सम्यगर्थे (सीदस्व) दोषान् हिन्धि। व्यत्येनात्रत्मनेपदम् (महान्) महागुणविशिष्टः (असि) वर्त्तसे (देववीतमः) देवान् पृथिव्यादीन् वेत्ति व्याप्नोति (शोचस्व) प्रकाशस्वशुचिदीप्तावित्यस्माल्लोट् (देववीतमः) यो देवान् विदुषो व्याप्नोति सोऽतिशयतः (वि) (धूमम्) धूमसदृशमलरहितम् (अग्ने) तेजस्विन् सभापते (अरुषम्) सुन्दररूपयुक्तम्। अरुषमिति रूपनामसु पठितम्। (निघं०३.७) (मियेध्य) मेधार्ह। अयं प्रयोगः पृषोदरादिना अभीष्टः सिद्धयति। (सृज) (प्रशस्त) प्रशंसनीय (दर्शतम्) द्रष्टुमर्हम्॥९॥ अन्वयः-हे तेजस्विन् मियेध्याग्ने सभापते! यस्त्वं महानसि स सभापते देववीतमः सन्न्याये संसीदस्व शोचस्व। हे प्रशस्त राज॑स्त्वमत्र विधूमं दर्शतमरुषं सृजोत्पादय॥९॥ भावार्थ:-मेधाविनो राजपुरुषा अग्निवत् तेजस्विनो महागुणाढ्या भूत्वा दिव्यगुणानां पृथिव्यादिभूतानां तत्त्वं विज्ञाय प्रकाशमानाः सन्तो निर्मलं दर्शनीयं रूपमुत्पादयेयुः।।९।।

ऋग्वेद 1.36.8

  मन्तौ वृत्रम॑तरन् रोद॑सी अप ऊरु क्षया॑य चक्रिरे भुव॒त्कण्वे वृां द्युम्याहूतः क्रन्दो गविष्टिषु॥८॥ घ्रन्तः। वृत्रम्अतरन्। रोद॑सी इति। अ॒पः। उरु। क्षाय। चक्रिरे। भुव॑त्। कण्वे। वृषाद्युम्नीआऽहुतः। क्रन्दत्अश्वः। गोऽष्टिषु।। ८॥ पदार्थ:-(मन्त:) शत्रुहननं कुर्वन्तो विद्युत्सूर्यकिरणा इव सेनापत्यादयः (वृत्रम्) मेघमिव शत्रुम् (अतरन्) प्लावयन्ति। अत्र लडथै लङ्। (रोदसी) द्यावापृथिव्यौ (अपः) कर्माणि। अप इति कर्मनामसु पठितम्। (निघं०२.१) (उरु) बहु (क्षयाय) निवासाय (चक्रिरे) कुर्वन्ति। अत्र लडथै लिट। (भुवत्) भवेत् लेट प्रयोगो बहुलं छन्दसि इति शपो लुकि भूसुवोस्तिङि। (अष्टा०७.३.८८) इति गुणप्रतिषेधः । (कण्वे) शिल्पविद्याविदि मेधाविनि विद्वज्जने (वृषा) सुखवृष्टिकर्ता (द्युम्नी) द्युम्नानि बहुविधानि धनानि भवन्ति यस्मिन्। अत्र भूम्न्यर्थ इनिः। (आहुत:) सभाध्यक्षत्वेन स्वीकृतः (क्रन्दत्) हेषणाख्यं शब्दं कुर्वन् (अश्व:) तुरङ्ग इव (गविष्टिषु) गवां पृथिव्यादीनामिष्टिप्राप्तीच्छा येषु संग्रामेषु तेषु॥८॥ अन्वयः-राजपुरुषा विद्युत्सूर्यकिरणा वृत्रमिव शत्रुदलं घ्नन्तो रोदसी अतरन्नपः कुर्युः तथा गविष्टिषु क्रन्द

ऋग्वेद 1.36.7

  तं घेम॒ित्था नम॒स्विन उप स्वराजमासते। होत्राभिरग्नि मनुषः समिधते तितर्वांसो अति स्रिधः॥७॥ तम्। घ। ईम्। इत्था। नमस्विनः। उप। स्वराजम्। आसते। होत्राभिः। अग्निम्। मनुषः। सम्। इधते। तितर्वांसः। अति। त्रिधः॥७॥ पदार्थ:-(तम्) प्रधानसभाध्यक्षं राजानम् (घ) एव (ईम्) प्रदातारम्। ईमिति पदनामसु पठितम्। (निघं०४.२) अनेन प्राप्त्यर्थो गृह्यते (इत्था) अनेन प्रकारेण (नमस्विनः) नमः प्रशस्तो वज्रः शस्त्रसमूहो विद्यते येषां ते। अत्र प्रशंसार्थे विनिः। (उप) सामीप्ये (स्वराजम्) स्वेषां राजा स्वराजस्तम् (आसते) उपविशन्ति (होत्राभिः) हवनसत्यक्रियाभिः (अग्निम्) ज्ञानस्वरूपम् (मनुषः) मनुष्याःअत्र मनधातोर्बाहुलकादोणादिक उसि: प्रत्ययः। (सम्) सम्यगर्थे (इधते) प्रकाशयन्ते (तितिर्वांसः) सम्यक् तरन्तः। अत्र तृधातोलिट:28 स्थाने वर्त्तमाने क्वसुः। (अति) अतिशयार्थे (निधः) हिंसकान् क्षयकर्तृञ्च्छत्रून्॥७॥ अन्वयः-ये नमस्विनो मनुषो होत्राभिस्तं स्वराजमग्निं सभाध्यक्षं घोपासते समिन्धते च तेऽतिनिधस्तितिर्वांसो भवेयुः॥७॥ भावार्थ:-न खलु सभाध्यक्षोपासकैः सभासद्भिर्भूत्यैर्विना कश्चिदपि स्वराजसिद्धिं प्राप्य शत्रून् विजेतुं शक्न

ऋग्वेद 1.36.6

  त्वे इदग्ने सुभगै यविष्ठ्य विश्वमा हूयते हुविः। स त्वं नौ अ॒द्य सुमना उतापरं यक्षि देवान्त्सुवीर्या।।६॥ त्वे इति। इत्। अ॒ग्ने। सुऽभगे। यविष्ठ्य। विश्वम्। आ। हुयते। हविः। सः। त्वम्। नः। अद्य। सुऽमनाः। उत। अपरम्। यक्षिा देवान्। सुऽवीर्या।। ६॥ पदार्थ:-(त्वे) त्वयि (इ.) एव (अग्ने) सुखप्रदातः सभेश (सुभगे) शोभनमैश्वर्यं यस्मिँस्तस्मिन् (यविष्ठ्य) यो वेगेन पदार्थान् यौति संयुनक्ति संहतान् भिनत्ति वा स युवातिशयेन युवा यविष्ठो यविष्ठ एव यविष्टयस्तत्सम्बुद्धौ (विश्वम्) सर्वम् (आ) समन्तात् (हूयते) दीयते (हविः) सुसंस्कृतं वस्तु (सः) त्वम् (नः) अस्मान् (अद्य) अस्मिन्नहनि (सुमनाः) शोभनं मनो विज्ञानं यस्य सः (उत) अपि (अपरम्) श्वो दिनं प्रति (यक्षि) संगमय। अत्र लोडर्थे लङडभावश्च। (देवान्) विदुषः (सुवीर्या) शोभनानि वीर्याणि येषां तान्। अत्र सुपां सुलुग्० इत्याकारादेशः॥६॥ __ अन्वयः-हे यविष्ठयाग्ने! यथा होत्राग्नौ विश्वं हविराहूयते यस्मिन् सुभगे त्वे त्वयि सर्वो न्यायोऽस्माभिरधिक्रियते स सुमनास्त्वमद्योताप्यपरं दिनं प्रति नोऽस्मान् सुवीर्या श्रेष्ठपराक्रमयुक्तानि देवान्यक्षि संगमय॥६॥ भावार्थ:-अत्र वाचक

ऋग्वेद 1.36.5

  मन्द्रो होता॑ गृहप॑ति॒रग्नै दूतो विशामसि। त्वे विश्वा संगतानि व्रता ध्रुवा यानि देवा अकृण्वत॥५॥८॥ मन्द्रः। होता। गृहऽप॑तिः। अग्ने। दूतः। विशाम्। असि। त्वे इति। विश्ा। सम्ऽगतानि। व्रता। ध्रुवा। यानि। दे॒वाः। अकृण्वत॥५॥ पदार्थ:-(मन्द्रः) पदार्थप्रापकत्वेन हर्षहेतुः (होता) सुखानां दाता (गृहपतिः) गृहकार्याणां पालयिता (अग्ने) शरीरबलेन देदीप्यमान (दूतः) यो दुनोत्युपतप्य भिनत्ति दुष्टान् शत्रून् सः (विशाम्) प्रजानाम् (असि) (त्वे) त्वयि राज्यपालके सति (विश्वा) विश्वानि सर्वाणि (संगतानि) धर्म्यव्यवहारसंयुक्तानि (व्रता) व्रतानि सत्याचरणानि कर्माणि। व्रतमिति कर्मनामसु पठितम्। (निघं०२.१) (ध्रुवा) निश्चलानि। अत्र त्रिषु शेश्छन्दसि बहुलम् इति शेर्लोपः। (यानि) (देवाः) विद्वांसः (अकृण्वत) कृण्वन्ति कुर्वन्ति। अत्र लडथै लङ् व्यत्येयनात्मनेपदञ्च।।५।। अन्वयः-हे अग्ने! यतस्त्वं मन्द्रो होता गृहपतिर्दूतो विशांपतिरसि, तस्मात् सर्वा प्रजा यानि विश्वा ध्रुवा संगतानि व्रता धाणि कर्माणि देवा अकृण्वत तानि त्वे सततं सेवन्ते॥५॥ भावार्थ:-सुराजदूतसभासद एव राज्यं रक्षितुमर्हन्ति न विपरीताः।।५।। __ _इत्यष्टमो वर्गः॥

ऋग्वेद 1.36.4

  देवासस्त्वा वरुणो मित्रो अर्यमा सं दूतं प्रत्नमिधते। विश्वं सो अग्ने जयति त्वया धनं यस्तै ददाश मर्त्यः॥४॥ दे॒वासः। त्वा। वरुणः। मित्रः। अर्यमा। सम्। दूतम्। प्र॒त्नम्। दृद्धते। विश्वम्। सः। अग्ने। जयति। त्वया। धनम्। यः। ते। ददाशा मर्त्यः॥४॥ पदार्थ:-(देवासः) सभ्या विद्वांसः (त्वा) त्वाम् (वरुणः) उत्कृष्टः (मित्रः) मित्रवत्प्राणप्रदः (अर्यमा) न्यायकारी (सम्) सम्यगर्थे (दूतम्) यो दुनोति सामादिभिः शत॒स्तम्। दुतनिभ्यां दीर्घश्च। (उणा०३.८८)। (प्रत्नम्) कारणरूपेणानादिम्। नश्च पुराणे प्रादूक्तव्याः। (अष्टा०५.४.३०) इति पुराणार्थे प्रशब्दात् तनप् प्रत्ययः। (इग्धते) शुभगुणैः प्रकाशन्ते (विश्वम्) सर्वम् (सः) (अग्ने) धर्मविद्या श्रेष्ठगुणैः प्रकाशमानसभापते (जयति) उत्कर्षयति (त्वया) (धनम्) विद्यासुवर्णादिकम् (यः) (ते) तव (ददाश) दाशति। अत्र लडथै लिट। (मर्त्यः) मनुष्यः।।४।। अन्वयः-हे अग्ने सभेश! यस्ते दूतो मा धनं ददाश यस्त्वया सह शत्रूञ्जयति मित्रो वरुणोऽर्यमा देवासो यं दूतं समिन्धते यस्त्वा त्वां प्रजाञ्च प्रीणाति स प्रत्नं विश्वं राज्यं रक्षितुमर्हति॥४॥ भावार्थ:-नहि केचिदपि सर्वशास्त्रविशारदै राजधर

ऋग्वेद 1.36.3

  प्र त्वा दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम्म हस्ते सतो वि चरन्त्यर्चयो दिवि स्पृशन्ति भानवः॥३॥ प्रा त्ा। दूतम्। वृणीमहे। होतारम्। विश्वऽवैदसम्महः। ते। सतः। वि। चरन्तिअर्चयः। दिविस्पृशन्ति। भानवः॥३॥ पदार्थ:-(प्र) प्रकृष्टार्थे (त्वा) त्वाम् (दूतम्) यो दुनोत्युपतापयति सर्वान् पदार्थानितस्ततो भ्रमणेन दुष्टान् वा तम् (वृणीमहे) स्वीकुर्महे (होतारम्) ग्रहीतारम् (विश्ववेदसम्) विश्वानि सर्वाणि शिल्पसाधनानि विन्दन्ति यस्मात्तं सर्वप्रजासमाचारजं वा (महः) महसो महागुणविशिष्टस्यसर्वधातुभ्योऽसुन् (उणा०४.१९०) इत्यसुन्। सुपां सुलुग्० इति डसो लुक्। (ते) तव (सतः) कारणरूपेणाविनाशिनो विद्यमानस्य (वि) विशेषार्थे (चरन्ति) गच्छन्ति (अर्चयः) दीप्तिरूपा ज्वाला न्यायप्रकाशका नीतयो वा (दिवि) द्योतनात्मके सूर्यप्रकाशे प्रजाव्यवहारे वा (स्पृशन्ति) सम्बध्नन्ति (भानवः) किरणाः प्रभावा वा। भानव इति रश्मिनामसु पठितम्। (निघं०१.५)।३। अन्वयः-हे विद्वन् राजदूत! यथा वयं विश्ववेदसं होतारं दूतमग्निं प्रवृणीमहे तथाभूतं त्वा त्वामपि प्रवृणीमहे यथा च महो महसः सतोऽग्नेर्भानवः सर्वान् पदार्थान् स्पृशन्ति सम्बध्नन्त्यर्चयो दिवि विचर

ऋग्वेद 1.36.2

  जासो अग्नि दधिरे सोवृध हविष्म॑न्तो विधेम ते। स त्वं नौ अ॒द्य सुमना इहाविता भवा वाजेषु सन्त्य॥२॥ जासःअग्निम्। दधिरेसहःऽवृधम्। हुविष्म॑न्तःविधेम। ते। सः। त्वम्। नः। अद्य। सुऽमनाःदुह। अवता। भव। वाजेषु। सन्त्य॥२॥ पदार्थ:-(जनासः) विद्यासु प्रादुर्भूता मनुष्याः (अग्निम्) सर्वाभिरक्षकमीश्वरम् (दधिरे) धरन्ति। अत्र लडथै लिट। (सहोवृधम्) सहोबलं वर्धयतीति सहोवृत्तम् (हविष्मन्तः) प्रशस्तानि हवींषि दातुमादातुमर्हाणि वस्तूनि विद्यन्ते येषां ते। अत्र प्रशंसार्थे मतुप्। (विधेम) सेवेमहि (ते) तव। अत्र सायणाचार्येण ते त्वामित्युक्तं तन्न सम्भवति द्वितीयैकवचने त्वाऽऽदेशविधानात् (सः) ईश्वरः (त्वम्) सर्वदा प्रसन्नः (न:) अस्माकम् (अद्य) अस्मिन्नहनि (सुमनाः) शोभनं मनो ज्ञानं यस्य सः (इह) अस्मिन् संसारे (अविता) रक्षको ज्ञापक: सर्वासु विद्यासु प्रवेशकः (भवा) अत्र व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः । (वाजेषु) युद्धेषु (सन्त्य) सन्तौ दाने साधुस्तत्सम्बुद्धौ। अत्र षणुदान इत्यस्माद् बाहुलकादौणादिकस्तिः प्रत्ययस्तत: साध्वर्थे यच्च॥२॥ __ अन्वयः-हे सन्त्येश्वर ! यथा हविष्मन्तो जनासो यस्य ते तवाश्रयं दधिरे तथा तं सहोवृधमग्निं त्

ऋग्वेद 1.36.1

  अथ विशत्यूचस्य षट्त्रिंशस्य सूक्तस्य घौर: काण्वऋषिः। अग्निर्देवता। १, १२ भुरिगनुष्टप् छन्दः। गान्धारः स्वरः। २ नित्सतः पङ्क्तिः। ४ निवृत्पङ्क्तिः। १०,१४ निद्विष्टारपङ्क्तिः। १८ विष्टारपङ्क्तिः । २० सतः पङ्क्तिश्छन्दः। पञ्चमः स्वरः। ३,११ निवृत्पथ्याबृहती। ५,१६ निबृहती। ६ भुरिग् बृहती। ७ बृहती। ८ स्वराड् बृहती। ९ निचूदुपरिष्टाद् बृहती। १२ उपरिष्टाद् बृहती१५ विराट् पथ्या बृहती। १७ विराडुपरिष्टाद् बृहती। १९ पथ्याबृहती च __ छन्दः। मध्यमः स्वरः॥ तत्रादावग्निशब्देनेश्वरगुणा उपदिश्यन्ते। अब छत्तीसवें सूक्त का आरम्भ है उसके पहिले मन्त्र में अग्नि शब्द से ईश्वर के गुणों का उपदेश किया है प्र वो यह्व पुरूणां विशां देवय॒तीनाम्। अग्निं सूक्तेभिर्वचौभिरीमहे यं सीमिदन्य ईळते॥१॥ प्रा वः। यह्वम्। पुरूणाम्। विशाम्। देवऽयतीनाम्। अग्निम्सुऽउक्तेभिः। वच:ऽभिः। ईमहे। यम्। सीम्। इत्। अन्ये। ईळते॥ १॥ पदार्थ:-(प्र) प्रकृष्टार्थे (वः) युष्माकम् (यह्वम्) गुणैर्महान्तम्। यह इति महन्नामसु पठितम्। (निघं०३.३) (पुरूणाम्) बह्वीनाम् (विशाम्) प्रजानां मध्ये (देवयतीनाम्) आत्मनो देवान् दिव्यान् भोगान् गुणांश्चेच्छन्तीनाम्

ऋग्वेद 1.35.10

  ये ते पाः सवितः पूर्व्यासोऽरेणवः सुकृता अन्तरिक्ष। तेभिर्नो अद्य पथिभिः सुगेभी रक्षा च नो अधिं च ब्रूहि देव॥११॥७॥७॥ ये। ते। पन्थाः। सवितरित। पूर्व्यासः। अरेणवः। सुऽकृताः। अन्तरिक्ष। तेभिः। नःअद्यपृथिऽभिःसुऽगेभिः। रक्षा च। नः। अधि। च। ब्रूहि। देव।। ११॥ ___ पदार्थ:-(ये) वक्ष्यमाणाः (ते) तव (पन्थाः) धर्ममार्गाः। अत्र सुपां सुलुग्० इति जसः स्थाने सुः। (सवितः) सकलजगदुत्पादकेश्वर (पूर्व्यासः) पूर्वैः कृता साधिता: सेविताश्च। अत्र पूर्वेः कृतमिनियौ च। (अष्टा० ४.४.१३३) इति पूर्वशब्दाद्यः प्रत्ययः। आज्जसेरसुग् (अष्टा०७.१.५०) इत्यस्सुगागमश्च। (अरेणवः) अविद्यमाना रेणवो धूल्यंशा इव विघ्ना येषु ते। अजिबूरी० (उणा०३.३७) इति रीधातोर्णः प्रत्ययः। (सुकृताः) सुष्टु निर्मिताः (अन्तरिक्ष) स्व्याप्तिरूपे ब्रह्माण्डे (तेभिः) तैः (न:) अस्मान् (अद्य) अस्मिन्नहनि (पथिभिः) उक्तमार्गः (सुगेभिः) सुखेन गच्छन्ति येषु तैःसुदुरोरधिकरणे० (अष्टा०३.२.४८) इति वार्त्तिकेन सूपपदाद् गमधातोर्डः प्रत्ययः (रक्ष) पालय। अत्र द्वयचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (च) समुच्चये (नः) अस्मभ्यम् (अधि) ईश्वरार्थ उपरिभावे (च) अपि (ब्रूहि) उपदिश (दे

ऋग्वेद 1.35.9

  हिरण्यहस्तो असुरः सुनीथः सुमृळीकः स्ववा यात्वर्वा। अपसेधन् रक्षौ यातुधानानस्थाद् देवः प्रतिदोषं गृणानः॥१०॥ हिरण्यऽहस्तः। असुरः। सुनीथः। सुऽमृळीकः। स्वऽवान् यातु। अर्वाड अपऽसेधन्। रक्षसः। यातुऽधानान्। अस्थात्। दे॒वः। प्रति॒िऽदोषम्। गृणानः॥ १०॥ पदार्थ:-(हिरण्यहस्तः) हिरण्यानि सर्वतो गमनानि हस्ता इव यस्य सः। अत्र गत्यर्थाद्धर्य धातोरोणादिकः कन्यन् प्रत्ययः। (असुरः) असून् प्राणान् राति ददात्यविद्यमानरूपगुणो वा सोऽसुरो वायुःआतोऽनुपसर्गे कः। (अष्टा०३.२.३) इत्यसूपपदाद्राधातोः कः(सुनीथः) शोभनं नीथो नयनं प्रापणं यस्य सः(सुमृडीक:) यः शोभने मृडयति सुखयति सः। मृड: कीकच् कङ्कणौ। (उणा०४.२५) इति कीकच्। (स्ववान्) स्वे प्रशस्ताः स्पर्शादयो गुणा विद्यन्ते यस्मिन् सःअत्र प्रशंसाथै मतुप्(यातु) प्राप्नोति प्राप्नोतु वा (अर्वाङ्) अर्वतः स्वकीयानध ऊर्ध्वतिर्यग्गमनाख्यवेगानञ्चति प्राप्नोतीति। अत्र ऋत्विग्दधृक्० (अष्टा०३.२.५९) इति क्विन्। क्विन् प्रत्यस्य कुः (अष्टा०८.२.६२) इति कवर्गादेशः। (अपसेधन्) निवारयन् सन् (रक्षसः) चोरादीन् दुष्टकर्मकर्तृन्। रक्षो रक्षयितव्यमस्मात्। (निरु०४.१८) (यातुधानान्) यातवो यातना

ऋग्वेद 1.35.8

अष्टौ व्यख्यत्ककुभः पृथिव्यास्त्री धन्व योजना स॒प्त सिधून्। हिरण्याक्षः सविता देव आगाद् दद्रा दाशुषे वार्याणि॥८॥ अष्टौविअख्यत्ककुभः। पृथिव्याःत्री। धन्वा योजनासप्त। सिधून्। हिरण्य॒ऽअक्षः। सवितादे॒वः। आ। अात्। दधत्। रत्ना। दाशुषे। वार्याणि।। ८॥ पदार्थ:-(अष्टौ) चतस्रो दिश उपदिशश्च(वि) विशेषार्थे क्रियायोगे (अख्यत्) ख्यापयति (ककुभः) दिशः। ककुभ इति दिङ्नामसु पठितम्। (निघं० १.६) (पृथिव्याः) भूमेः सम्बन्धिनी: (त्री) त्रीणि भूम्यन्तरिक्षप्रकाशस्थानि भुवनानि (धन्व) प्राप्तव्यानि। अत्र गत्यर्थाद्धविधातौरोणादिकः कनिन्, सुपां सुलुग् इति विभक्तेर्लुक्। (योजना) युज्यन्ते सर्वाणि वस्तूनि येषु भुवनेषु तानि योजनानि। अत्र शेश्छन्दसि इति शेर्लोपः। (सप्त) सप्त सङ्ख्याकान् (सिन्धून्) भूम्यन्तरिक्षोपर्युपरिस्थितान् (हिरण्याक्षः) हिरण्यानि ज्योतीष्यक्षीणि व्याप्तिशीलानि यस्य सः (सविता) वृष्टयुत्पादक: (देवः) द्योतनात्मकः (आ) समन्तात् (अगात्) एति प्राप्नोति। अत्र लडथै लुङ्। इणो गा लुङिा (अष्टा०२.४.४५) इति गा आदेशः। (दधत्) दधातीति दधत्सन् (रत्ना) सुवर्णादीनि रमणीयानि (दाशुषे) सर्वोपकारकाय विद्यादिदानशीलाय यजमा

ऋग्वेद 1.35.7

  ति॒स्रो द्यावः सवितुर्दा उपस्था एका य॒मस्य॒ भुव॑ने विराषाट्। आणि न रथ्य॑म॒मृताधि तस्थुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकैतत्॥६॥ ति॒िस्रः। द्यावः। सवितुः। द्वौ। उपऽस्था। एका। यमस्य। भुवने। विराषाट्। आणिम्। न। रथ्य॑म्। अमृता। अधि। तस्थुः। इह। ब्रवीतु। यः। ऊँ इति। तत्। चिकैतत्॥६॥ पदार्थ:-(तिस्रः) त्रित्वसंख्याकाः (द्यावः) सूर्याग्निविधुदूपाः (सवितुः) सूर्यलोकस्य (द्वौ) स्वप्रकाशभूगोलौ (उपस्था) उपतिष्ठन्ति यस्मिँस्तत्र। अत्र आडयाजयाराणां चोपसङ्ख्यानम्। (अष्टा० वा०७.१.३९) इति वार्त्तिकेन : स्थाने आङादेशः। आडोऽनुनासिकश्छन्दसि। (अष्टा०६.१.१२६) इति प्रकृतिभावादसंधिः। (एका) विद्युदाख्यदीप्तिः (यमस्य) वायोः (भुवने) अन्तरिक्षस्थाने (विराषाट्) वीरान् ज्ञानवतः प्राप्तिशीलान् जीवान् सहते सः। अत्र वर्णव्यत्ययेन दीर्घकारस्य स्थाने ह्रस्वकारोऽकारस्थान आकारश्च स्फायितञ्चि० (उणा०२.१३) इत्यजधातोरक् प्रत्ययः। छन्दसि सहः। (अष्टा०३.२.६३) इति ण्विः। सहेः साढः सः। (अष्टा०८.३.५६) इति षत्वम् (आणिम्) संग्रामम्। आणाविति संग्रामनामसु पठितम्। (निघं०२.१७) (न) इव (रथ्यम्) रथान् वहति तम् (अमृता) अमृतानि (अधि) उपरिभावे (तस्थुः) त

ऋग्वेद 1.35.6

 V ति॒स्रो द्यावः सवितुर्दा उपस्था एका य॒मस्य॒ भुव॑ने विराषाट्। आणि न रथ्य॑म॒मृताधि तस्थुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकैतत्॥६॥ ति॒िस्रः। द्यावः। सवितुः। द्वौ। उपऽस्था। एका। यमस्य। भुवने। विराषाट्। आणिम्। न। रथ्य॑म्। अमृता। अधि। तस्थुः। इह। ब्रवीतु। यः। ऊँ इति। तत्। चिकैतत्॥६॥ पदार्थ:-(तिस्रः) त्रित्वसंख्याकाः (द्यावः) सूर्याग्निविधुदूपाः (सवितुः) सूर्यलोकस्य (द्वौ) स्वप्रकाशभूगोलौ (उपस्था) उपतिष्ठन्ति यस्मिँस्तत्र। अत्र आडयाजयाराणां चोपसङ्ख्यानम्। (अष्टा० वा०७.१.३९) इति वार्त्तिकेन : स्थाने आङादेशः। आडोऽनुनासिकश्छन्दसि। (अष्टा०६.१.१२६) इति प्रकृतिभावादसंधिः। (एका) विद्युदाख्यदीप्तिः (यमस्य) वायोः (भुवने) अन्तरिक्षस्थाने (विराषाट्) वीरान् ज्ञानवतः प्राप्तिशीलान् जीवान् सहते सः। अत्र वर्णव्यत्ययेन दीर्घकारस्य स्थाने ह्रस्वकारोऽकारस्थान आकारश्च स्फायितञ्चि० (उणा०२.१३) इत्यजधातोरक् प्रत्ययः। छन्दसि सहः। (अष्टा०३.२.६३) इति ण्विः। सहेः साढः सः। (अष्टा०८.३.५६) इति षत्वम् (आणिम्) संग्रामम्। आणाविति संग्रामनामसु पठितम्। (निघं०२.१७) (न) इव (रथ्यम्) रथान् वहति तम् (अमृता) अमृतानि (अधि) उपरिभावे (तस्थुः)